NIEBIAŃSKI SPLENDOR

IKONY GRECKIE Z KOLEKCJI EMILIOSA VELIMEZISA

wernisaż: 11 października (czwartek) 2007, godz. 18.00

Kolekcja Emiliosa Velimezisa (1902-1946) powstawała w latach 1934-1946. Początkowo tworzyło ją blisko 90 ikon z różnych regionów Grecji, datowanych od XV do XIX wieku. Większość z nich namalowana została na Krecie w XV i XVI wieku, ostatnim wielkim ośrodku malarskim rozwijającym się po upadku Konstantynopola na terenie byłego Cesarstwa Bizantyńskiego.

Nadarza się więc pierwsza w historii okazja, by ikony greckie z tego okresu zobaczyć w Polsce. Po raz pierwszy możemy podziwiać dzieła Andreasa Ritzosa, Emmanuela Tzanesa, Domenikosa Theotokopoulosa czyli El Greca, wyznaczających ramy estetyczne malarstwa pobizantyńskiego. To zarazem wyjątkowa okazja równoczesnego poznania swego rodzaju wzorników malarskich tak istotnych w nowożytnym malarstwie greckim, czyli szkiców przygotowawczych, które mogły być wykorzystywane przez malarzy w planowaniu kompozycji ikon i malowideł ściennych.

Dzieła te prezentowano wcześniej w British Library w Londynie na wystawie towarzyszącej XXI Kongresowi Studiów Bizantynistycznych w sierpniu 2006 roku, następnie w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu (13 grudnia 2006 – 25 lutego 2007), a ostatnio w Pergamon Museum w Berlinie (15 marca 2006 – 10 czerwca 2007).

Nadszedł czas na ich pokazanie w Muzeum Narodowym w Krakowie. Wystawa ikon tej znakomitej kolekcji to zarazem preludium poprzedzające otwarcie stałej ekspozycji ikon ruskich i paramentów liturgicznych Kościoła Wschodniego z terenów dawnej Rzeczypospolitej ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Najstarsze z ikon, datowane na w. XV i XVI, zdradzają często powinowactwo z ikonami greckimi tego czasu widoczne np. w tendencji do modelunku p łaszczyznowo-linearnego. Dzieła sztuki cerkiewnej w zbiorach krakowskiego muzeum gromadzone jako dary i zakupy od 4 ćw. XIX w. należą bodaj do najstarszej kolekcji w Europie środkowo-wschodniej, lecz – poza krótkim okresem przed I wojną światową, gdy wybrane zabytki pokazywano w Sukiennicach – nie były jak dotąd udostępniane publiczności w formie ekspozycji stałej. Stało się to możliwe dopiero dzięki przejęciu i adaptacji wnętrz Pałacu Biskupa Erazma Ciołka, w których dzieła określane mianem sztuki cerkiewnej wystawione zostaną w towarzystwie nowej ekspozycji dawnej sztuki cechowej. Stąd też otwarcie nowego oddziału jest wielkim świętem dla Muzeum, miasta Krakowa i regionu Małopolski.

Prezentowane na wystawie czasowej w Arsenale ikony greckie pochodzą z warsztatów głównego miasta Krety – Candii (Iraklionu, Herakleionu), lecz także z warsztatów przeniesionych po jego zajęciu przez Turków w połowie XVII wieku – na Wyspach Jońskich. Związki z Wenecją, do której Kreta należała przez kilka stuleci, zaznaczały się ogromną ilością zamówień na ikony greckie, niezwykle modne w Italii, ale także migracją samych malarzy do tego miasta, co wywarło osobliwy wpływ na charakter powstających dzieł, charakteryzujących się z jednej strony przywiązaniem do tradycyjnej ikonografii ortodoksyjnej, a z drugiej – tendencją do zapożyczania motywów i tematów z ikonografii zachodniej, często za pośrednictwem druków graficznych. Niektóre ikony zatem kontynuują rozwiązania formalne przyjęte w okresie ostatniej dynastii bizantyńskiej – Paleologów, inne – zbliżają się pod względem wyboru tematu, kompozycji i stylu do ówczesnego malarstwa różnych szkół włoskich, zgodnie może z oczekiwaniami zleceniodawców. Zwraca uwagę zwiększony nacisk na kontemplację pasji Chrystusa, ale i adoracyjny charakter tematów maryjnych, co odzwierciedla nastrój późnośredniowiecznej duchowości całej Europy.

Dzieła wówczas powstałe charakteryzuje szczególna ekspresja formy i barwy, w której dostrzegamy gasnący blask i splendor wspaniałej kultury Bizancjum, rozkwitłej raz jeszcze w epigonalnym zrywie.

Organizatorzy wystawy: Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Benaki w Atenach, Grecka Fundacja Kultury w Berlinie, Ambasada Grecji w Polsce

Kurator wystawy: Mirosław Kruk

Aranżacja plastyczna: Maria Jaworska, Ewa Morzyniec