ARS CANTUS

TOMASZ DOBRZAŃSKI

Wrocławscy Kameraliści Cantors Minores Wratislavienses zapraszają: Musica Rediviva z wrocławskich druków muzycznych XVI i XVII wieku. Koncert promocyjny płyty inaugurującej serię 1000 lat muzyki we Wrocławiu.

Działający od początku 2000 roku przy Wrocławskich Kameralistach zespół kameralny Ars Cantus znaczną część swej działalności poświęca odkrywaniu zapomnianej przeszłości muzycznej Wrocławia i Dolnego Śląska. W swoim repertuarze zespół posiada utwory prezentowane słuchaczom niejednokrotnie po raz pierwszy od stuleci, będące owocem żmudnych poszukiwań bibliotecznych. W marcu b.r. bogate doświadczenia zespołu utrwalone zostały na płycie CD, która zawiera wrocławską muzykę wieków XVI i XVII. Projekt ten to wydarzeniem kulturalne o ważnym znaczeniu promocyjnym dla miasta, którego bogata i zróżnicowana, świadcząca o wielkich tradycjach, historia muzyczna, zaczęła być, wzorem innych dużych ośrodków, należycie udokumentowana i przedstawiona szerokiej publiczności. Co więcej przeszłość muzyczna Wrocławia nie należy wyłącznie do kultury niemieckiej – na płycie znajdują się też polonica wydane drukiem we Wrocławiu. Za kilka dni ukaże się kwietniowy numer miesięcznika Odra do którego załączona będzie płyta CD z wyborem utworów. Zamieszczony zostanie również artykuł recenzujący. Kwietniowy numer Odry będzie dostępny na rynku do 10 maja, natomiast od 12 maja płyta znajdzie się w sprzedaży. Na dzień 11 maja br. o godz. 19.00 w Ratuszu planujemy pierwszy koncert promocyjny płyty. Na prestiż tego wydarzenia wpływa również fakt, że Musica Rediviva jest pierwszą płytą ukazującą się w serii 1000 lat muzyki we Wrocławiu. ___

1. lat muzyki we Wrocławiu Powołanie w roku 1000 biskupstwa we Wrocławiu, a następnie lokacja w XIII w. miasta nad Odrą spowodowały utworzenie w sercu Europy silnego ośrodka administracyjnego, handlowego i gospodarczego. Wrocław wkrótce stał się także jednym z ważnych europejskich centrów kultury. Miasto przeżywające w swej historii różne dzieje miało wiele okresów wspaniałego rozwoju wiążących się z działalnością wybitnych twórców. Jedną z najmniej bodaj znanych szerszej opinii publicznej dziedzin przeszłości Wrocławia jest muzyka, choć przez całe stulecia miasto mogło poszczycić się prawdziwie europejskim poziomem twórczości muzycznej. Jest naszą powinnością zebranie tego wielonarodowego dziedzictwa i ukazanie wielkich wartości jakie wnieśli nasi poprzednicy do kultury europejskiej. Przyszedł czas, by upowszechnić w Europie także te dokonania, które są dziełem twórców nam współczesnych. Stąd pomysł wydania serii płyt CD poświęconych wrocławskiej muzyce powstałej na przestrzeni całej tysiącletniej historii. Obejmie ona twórczość muzyczną różnorodnych gatunków, związaną z miastem na rozmaity sposób - poprzez kompozytora, wydawcę, tematykę, wykonawcę, okoliczności powstania, zgromadzony i zachowany materiał nutowy itp. itd. Powstaje ona z inicjatywy twórców wrocławskich oraz władz samorządu miejskiego nawiązując do wielu chlubnych przykładów mecenatu nad muzyką sprawowanego przez wrocławskich rajców miejskich w odległych okresach historycznych, a także i dzisiaj. Realizatorzy serii będą starali się dokładać szczególnej pieczołowitości, by dzieła dawnych mistrzów ukazać w ich możliwie najbardziej autentycznej postaci zapraszając w tym celu do współpracy najwybitniejszych twórców specjalizujących się w wykonawstwie muzyki poszczególnych epok. Jednocześnie pragniemy, by poprzez współdziałanie wrocławskiego środowiska muzycznego z uznanymi autorytetami z innych krajów zapewnić poszczególnym realizacjom jak najwyższy poziom artystyczny. Istotnym elementem każdej płyty będzie starannie przygotowany komentarz ukazujący tło historyczne prezentowanych dzieł. W najbliższym czasie ukażą się:

Nr 1 Musica Rediviva – z wrocławskich druków muzycznych XVI i XVII wieku Ars Cantus, Tomasz Dobrzański wyd.: CD Accord, 11.05.2003 r.

Nr 2 Piotr Baron "Reference' Victor Lewis (New York) – perkusja, Darek Oleszkiewicz (Wrocław - Los Angeles) – kontrabas, John Hicks (New York) – fortepian, Eddie Henderson (New York) - trąbka Piotr Baron (Wrocław) - saksofon wyd.: Sony Music, wrzesień 2003 r.

Nr 3 Muzyka polichóralna XVII w. – ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu Orkiestra Liryczna, Concerto Palatino, Tomasz Adamus wyd.: marzec 2004 r.

W przygotowaniu: Nr 4 Silvius Leopold Weiss – wrocławski mistrz lutni wyd. kwiecień 2004 r.

Nr 5 Z najdawniejszej przeszłości muzycznej Wrocławia wieki XIII–XV Monodia wczesnych gatunków dramatycznych, wielogłosowość organalna i motetowa, muzyka organowa i instrumentalne opracowania pieśni

koordynator projektu Andrzej Kosendiak ____

Renesansowy humanizm pojawił się we Wrocławiu na przełomie XV i XVI wieku. W tym czasie Wrocław stanowił drugi pod względem ważności ośrodek Królestwa Czech. Za pośrednictwem Pragi docierały do Wrocławia wpływy zachodnioeuropejskiej kultury. Humanizmowi w mieście patronowali wykształceni we Włoszech duchowni, wśród nich prałat Jan Turzo (1466-1520), miłośnik sztuk, utrzymujący kontakty z wybitnymi umysłami epoki. Jako człowiek wpływowy wspomagał miejscową naukę i dopomógł w założeniu pierwszej we Wrocławiu drukarni. Miejscowe ambicje intelektualne były tak duże, że w 1505 roku podjęto, nieudaną z powodu braku zgody papieża, próbę założenia we Wrocławiu własnego uniwersytetu. W roku 1526 cesarz austriacki Ferdynand odziedziczył koronę czeską i miasto dostało się pod panowanie Habsburgów. Władza ta była w zasadzie tytularna, jednak z czasem doprowadziła do zdominowania miasta przez kulturę niemiecką. Nie zmieniła wypracowanych przez biskupa Turzo humanistycznych tradycji – Wrocław pozostał ośrodkiem kulturalnym i naukowym, chwalonym jako siedziba człowieczeństwa (Melanchton) za poziom wykształcenia mieszkańców i mądrość władz. Istniały wówczas dobrze funkcjonujące szkoły: św. Marii Magdaleny, św. Elżbiety oraz szkoła katedralna. Oświecona atmosfera miasta miała wpływ na rozwój wszelkich sztuk w tym również muzyki. Sprzyjało temu także mocne, dzięki zgodzie cesarza, ugruntowanie we Wrocławiu protestantyzmu z jego muzyczną tradycją. W czasie tym powstawały kolekcje muzyczne związane z ośrodkami kościelnymi i działającymi tam kapelami – wrocławską katedrą, kościołem Marii Magdaleny i kościołem św. Elżbiety. Wiele druków i rękopisów z tych kolekcji zachowało się do czasów dzisiejszych – są to ważne pozycje repertuaru europejskiego tego czasu, dzieła kompozytorów włoskich i flamandzkich. Pochodziły z darowizn i zagranicznych zakupów, były przepisywane przez wrocławskich muzyków, służąc wykonywaniu muzyki i studiom nad nią. Dla utrwalenia rodzimej twórczości muzycznej przełomowym momentem było pojawienie się we Wrocławiu w latach dwudziestych XVI wieku druku muzycznego. Obok patronatu kościoła, w renesansowym Wrocławiu wielką rolę odegrał silny mecenat artystyczny bogatego i wykształconego mieszczaństwa. W zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego znajduje się wiele utworów okolicznościowych zamawianych z okazji ślubów, pogrzebów i innych uroczystości rodzinnych niemieckich patrycjuszy miejskich. Wielkie znaczenie miał również popularny, religijny repertuar pieśni wielogłosowych. Wrocław pod zmieniającymi się rządami był miastem wielu kultur, wyznań i językowych dominacji. Odrębność kultury muzycznej tego miasta, w wielu warstwach niedostatecznie zbadanej, jest niewątpliwie doniosła dla dziedzictwa narodów niemieckiego i polskiego. Nasze zainteresowanie muzyką tworzoną we Wrocławiu jest w równym stopniu wynikiem potrzeby ducha, płynącej z chęci poznania przeszłości muzycznej naszego miasta, jak i odzwierciedleniem szerszych tendencji, skłaniających do badania i przybliżenia współczesnemu odbiorcy zapomnianej kultury muzycznej minionych wieków. Na płycie znajduje się różnorodny repertuar wykonywany w dawnym Wrocławiu – od tańców i popularnych pieśni, poprzez domowe muzykowanie protestanckie do pełnej przepychu muzyki towarzyszącej wielkim wydarzeniom politycznym i ceremoniom kościelnym. Znajdują się tu utwory, które wyszły spod piór najważniejszych wrocławskich kompozytorów i zostały wydane drukiem w oficynach wrocławskich drukarzy.

---

Drukarstwo muzyczne pojawia się we Wrocławiu stosunkowo późno i prawie pół wieku później niż w Niemczech i we Włoszech. Najwcześniejszy zachowany druk z nutami pochodzi z lat 1525-26 z oficyny Adama Dyona. Jest to śpiewnik Eyn gesang Buchlien... w którym do tekstów niektórych pieśni dodano melodie, odbite bardzo prymitywnie za pomocą klocków drzeworytniczych. Druk utworów wielogłosowych zapoczątkował w swej oficynie Kryspin Scharffenberg, pochodzący z rodziny drukarzy krakowskich, wydając w 1555 r. śpiewnik Valentina Trillera Ein Schlesisch singebüchlein..., który zawiera kompozycje 3-głosowe, bardzo starannie wydrukowane przy pomocy ruchomych czcionek muzycznych. Ta nowa technika druku posłużyła publikacji licznych pieśni wielogłosowych, wydawanych często pojedynczo, jako tzw. druki ulotne. Stanowiły one modlitewny repertuar użytkowy, stosowany w obliczu nieszczęść takich, jak szalejąca w końcu XVI wieku na Dolnym Śląsku zaraza, lub zagrożenie nawałą turecką. Oprócz pieśni niemieckich Scharffenberg wydrukował również wiele, dziś zaginionych, pieśni ulotnych z tekstami polskimi oraz w roku 1573, polski traktat religijny z pieśniami, autorstwa ks. Stani(sława) Bo(rnbacha) Summa Nabożeństwa y powinowatstwa Chrzesćiańskiego.... Zachowane 2 egzemplarze znajdują się dziś w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w bibliotece kolegiaty w Łowiczu. Po śmierci Kryspina Scharffenberga, wdowa po nim, Magdalena, wyszła za Jerzego Baumanna z Erfurtu, który znacznie rozwinął wrocławską drukarnię. U niego, w 1607 roku, został po raz pierwszy wydany polsko- niemiecki katechizm Pawła Glodiusa zatytułowany Catechism. To iest Suma Wiary Chrześciańskey, krotko po niemiecku y po polsku zebrana..., na którego zawartość składają się katechizm w formie pytań i odpowiedzi, modlitwy oraz krótki polsko-niemiecki słownik. Znajdują się w nim także dwujęzyczne pieśni opatrzone melodiami. Jedna z nich posiada proste opracowanie trzygłosowe. Drugie wydanie Catechismu pojawiło się w 1615 roku. Oficyna Baumannowska wydrukowała szereg obszernych kompozycji wielogłosowych wrocławskich muzyków: Samuela Beslera, Thomasa Elsbethusa osiadłego we Wrocławiu po1624 r., Ambrosiusa Profe, organisty w kościele św. Elżbiety oraz Gregora Langiusa, a także znaczących kompozytorów obcych (m.in. Esaiasa Reusnera). Po śmierci Jerzego Baumanna w 1650 roku, drukarnia była prowadzona przez syna, a później, ciągle jako własność rodziny Baumannów, pozostawała pod zarządem faktorów. W drugiej połowie XVII w. wydawano tam jednak tylko drobne druki muzyczne.